Tek boyutlu cetvellerin ölçemediği bu çok boyutlu hareketi anlamlandırmak için yeni bir okuma disiplinine ihtiyacımız var. Bu yazıda, bu karmaşık yapıyı anlamlandırmak için önerdiğimiz çok eksenli yeni modele; Siyasal Yapılar Senkron Tablosu’na (SYST) odaklanıyoruz.

Ulus devlet modellemesinde yaşadığımız dönüşüm, ulusları yeniden tasarlayarak devletin içeriğinde düzenlemeler yapıyor. Aklı selim uluslar koruma reflekslerini çalıştırmaya başladılar. Devlet aklı kerhen de olsa uzunca bir süredir millet aklıyla daha çok hem hal olma gayretinde.

Kıymetli Bülent Şenay Hocamızın “Etki Ajanlığı, Self-Oryantalizm ve İslamsız Türklük” başlıklı son yazısını okuyunca ona bir eleştiri yazısı yazayım dedim. Hocamızın metinde kullandığı bazı tanımlamaları ve olaylara yaklaşım biçimini, daha geniş bir perspektiften tartışılmaya muhtaç görüyorum.

“Etki ajanlığı” ve “self-oryantalizm”, ilki daha çok siyasal dilde dolaşıma girerken, ikincisi entelektüel ve kültürel/sanatsal alanda kendini gösteriyor. Her iki kavram da aslında aynı krizin iki yüzüne işaret ediyor: özgüven, temsil ve anlam üretme krizi.

Görünen o ki hayata ve varlığa dair yerleşik değer, inanç ve tecrübeler yeni anlam kalıplarının bireyci, rekabetçi tarzına karşı bir tutunma sorunu yaşıyor. Başka bir deyişle “hakikat-sonrası” dünyamızda bir yandan gerçekliğin yeni formları yaygınlaşırken diğer yandan kadim varlık ve hakikat tasavvurları etkisizleşerek izafileşiyor.

İbn Haldun denince çoğu kişinin aklına “asabiyet”, devletlerin yükselişi ve çöküşü ya da tarih felsefesi gelir. Oysa Mukaddime dikkatle okunduğunda, bugün “laik devlet” diye adlandırdığımız fikre şaşırtıcı derecede yakın bir siyaset anlayışının da bu metinde filizlendiği görülür.

Beyaz adamın, evrimsel anlamda sömürme tutkusunun insani bir boyuta evrilmediğini yaşayarak görüyoruz. Gücü sayesinde hakkı olmayan her şeye yağmacı ve talancı bir zihinle saldırdığına tanık oluyoruz. Beyaz adam kapitalizmin krizinden ne zaman kurtulur, ne zaman doyar ve doyumsuzluğu sona erer; bunu henüz bilemiyoruz.

Yarın, hiç olmadığı kadar korkunç sırlar saklıyor artık. Bir zamanların kıyamet alametleri şimdinin gelecek senaryoları ile kıyaslanamaz bile. YZ gerçekten ne kadar hızlı ilerliyor? Süper YZ'nin robotlar ile birleşmesi ve süper yapay zekanın ayaklarının yere basması bizim için ne anlama geliyor?

Herakleitos’un dediği gibi, yaşam sürekli bir devinim hâlindedir. Mevlânâ’nın ifadesiyle, “Dün dünde kaldı; bugün yeni şeyler söylemek gerekir.” Buna rağmen, zihinlerin hâlâ aynı tarihsel, sosyolojik ve coğrafi koşullarda sabit kaldığını varsayanlar; çocukluk döneminde telkin yoluyla öğretilen “mutlak hakikat” üzerinde herkesin uzlaşabileceğine inanırlar.

İnsan onurunun bunun ötesinde daha açık olarak neyi ifade ettiği belli değildir. İnsan onurunun ne anlama geldiğini adeta herkesin kendi sezgisel anlayışına bırakan bu belirsizlik karşısında şu iki sonuçtan birisine varılabilir. Birincisi, insan onuru kavramı insan haklarının bir temeli olmak için yeterli açıklığa sahip değildir; yani insan haklarının kaynağının insan onuru olduğunu söylemek anlamsızdır. Ya da, ikincisi, insan onuru yukarıda kısaca tartışılan insanî varoluşun biricikliği ve üstünlüğüyle ilgili bütün fikirlerin anlamını kendisinde toplayan kuşatıcı bir kavram olmak itibariyle insan haklarının kaynağı olarak görülmelidir.

Kanaatimce Daryush Sheyegan’ın ortaya koyduğu “kültürel şizofreni” kavramının, Zohran Mamdani’de karşılık bulma ihtimali vardır. Kültürel şizofrenide önce kimlik bölünmesi yaşanır, ardından bu kimliğin yarattığı ağırlık kırılır. Kültürel şizofreniye göre modernleşme sürecindeki toplumların bireyleri bir kimlik kırılması yaşarlar.

Turgut Bayramoğlu’nun İmge Yayınları’ndan çıkan kitabının ismi: Belirsiz Gelecek: İklim Krizi ve Ekonomi. Geleceğin belirsizliği bugünün niteliğinden, işleyişinden kaynaklanıyor. Belirsizlik, sadece ne tür bir gelecekle karşı karşıya olduğumuzu vurgulamıyor. Çok daha önemlisi ve vahimi; bir geleceğimizin olup olamayacağına ilişkin yüksek riskli bir duruma işaret ediyor.